Okres staropolski. Notariat w Polsce przedrozbiorowej.
Historyczne początki notariatu na ziemiach polskich. Notariat publiczny posiada w Polsce długą, wielowiekową historię i tradycję działania. Rozwój instytucji, działanie w zróżnicowanych warunkach prawnych i ustrojowych, przyniosły w ciągu trwającej wiele stuleci ewolucji występowanie odmiennych form i zmieniającej się na przestrzeni wieków roli, odgrywanej przez polskich notariuszy.
Początki notariatu na ziemiach polskich sięgają odległych czasów średniowiecza i związane są z działalnością notariatu kościelnego. Choć w Polsce znani byli i występowali także notariusze cesarscy, to większą odegrali notariusze papiescy, mianowani przez papieża, bądź upoważnioną przez niego osobę.
W 1284 r. arcybiskup Jakub II Świnka uzyskał od ówczesnego papieża Marcina IV zgodę na mianowanie przez arcybiskupa gnieźnieńskiego 2 notariuszy publicznych.W 1287 r. jeden z nich, notariusz Budzisław, pracujący w kancelarii arcybiskupiej, sporządził pierwszy znany na ziemiach polskich dokument notarialny. Kolejne dokumenty pojawiać się zaczęły nieprzerwanie po 1309 r. Początkowo działalność notariuszy ograniczała się do kancelarii arcybiskupów gnieźnieńskich, gdzie korzystano z ich pomocy przy sporządzaniu ważnych dokumentów, odgrywali też dużą rolę w sferze sądownictwa kościelnego. Na dalszy rozwój i wzrost znaczenia notariatu wpłynęły prowadzone w XIV w. procesy z Zakonem krzyżackim, podczas których wymagano zachowania formy dokumentu (tzw. instrumentu) notarialnego.
Stopniowo, po uzyskaniu prawa mianowania notariuszy przez biskupów polskich, notariat pojawił się w niemal wszystkich diecezjach. Od XIV w. działalność notariuszy zaczęły regulować statuty synodalne. Coraz większą wagę przykładano do ich właściwego przygotowania i wykształcenia, co potwierdzają postanowienia biskupów i statuty synodalne. Pod groźbą klątwy i nieważności aktu zakazywano wykonywania czynności notariuszom, którzy nie potwierdzili swych uprawnień u biskupa lub oficjała i nie zostali wpisani do rejestru notariuszy publicznych (tzw. admisja). Tylko akty sporządzone przez właściwie umocowanych notariuszy posiadały rękojmię wiary publicznej. “Ars notaria” należała w średniowieczu do sztuk wyzwolonych i rozumiana była jako umiejętność spisywania i redagowania aktów, z reguły w oparciu o wzorcowe formularze czynności. Stopniowo od notariuszy, którymi mogły być tylko osoby, które uzyskały od biskupa zaświadczenie o “cnotliwym życiu i dobrej sławie”, zaczęto wymagać także wiedzy prawniczej.
Niewielka w pierwszym okresie liczba notariuszy papieskich zaczęła stopniowo rosnąć. Choć byli duchownymi i działali z reguły z upoważnienia papieskiego, to ich rola nie ograniczała się do działalności w kancelariach i sądach kościelnych, zatrudniała ich także kancelaria królewska, niekiedy osoby prywatne. W 1543 r. król Zygmunt I przyznał im prawo sporządzania testamentów dla szlachty. Działalność notariuszy papieskich, ich merytoryczne przygotowanie wpłynęły na przejęcie do praktyki prawnej szeregu pojęć i form, wywodzących się z prawa rzymskiego i kanonicznego.
W XVI w. prawo mianowania notariuszy apostolskich posiadali w Polsce biskupi, oficjałowie, kanonicy, kanclerze dworu biskupiego, a od XVIII w. nuncjusze papiescy. Prawo kreowania notariuszy uzyskała od papieża w 1594 r. także Akademia Zamojska. Korzystając z tego uprawniania, wykształcono w niej i mianowano w latach 1607-1767 aż 115 notariuszy. Liczniejszą grupę stanowili jeszcze w XV w. notariusze cesarscy, którzy prawdopodobnie uzyskiwali nominacje za granicą. Notariusze papiescy przetrwali do końca Rzeczypospolitej, zaś notariusze cesarscy do około połowy XVII w.
Notariat w systemach prawa stanowego miejskiego i ziemskiego. Coraz wyraźniejsze z upływem stuleci zróżnicowanie stanowego systemu prawnego w Polsce powodowało odmienność roli notariatu i notariuszy w poszczególnych systemach prawa: kanonicznego, miejskiego i ziemskiego (szlacheckiego). Z powodu braku zainteresowania instytucją ze strony władzy państwowej, notariat publiczny w pełni ukształtował się i wykonywał swe funkcje tylko na gruncie prawa kanonicznego. Termin “notarius”, występujący także na gruncie pozostałych systemów prawa Rzeczypospolitej, miał wobec tego inne, szersze znaczenie. Określano nim w zasadzie wszystkie osoby przyjmujące akty, sporządzające odpowiednie wpisy kancelaryjne i dokumenty (sędziów, podsędków, pisarzy i podpisarzy oraz urzędników kancelarii), ale także redaktorów aktów prawnych, sekretarzy, doradców prawnych.
W prawie miejskim “notarius” - pisarz miejski był zwierzchnikiem kancelarii miejskiej, zaś obok spisywania uchwał władz miejskich, sporządzał także protokoły i rejestrował czynności z zakresu prawa cywilnego, co zbliżało nieco zakres jego działania do notariusza publicznego w systemie prawa kanonicznego. Choć nie było prawnych przeszkód do łączenia kościelnego notariatu publicznego z notariatem miejskim, to wypadki takie należały do rzadkości. Urząd pisarza miejskiego- notariusza traktowano jako publiczny, a do właściwego wykonywania przez niego powierzonych mu czynności przykładano dużą wagę. Za wystawienie wadliwego dokumentu groziła mu kara obcięcia ręki. Surowo karano także fałszerstwo dokumentu. Wśród notariuszy miejskich od XVI w. dominowały osoby świeckie, pobierające za swą pracę wynagrodzenie od miasta oraz stron. Notariuszem- pisarze miejskim w Krakowie był m.in. jeden z wybitniejszych prawników polskich XVI w., znawca prawa magdeburskiego, Jan Cerasinus (właściwie Jan Kyrstein).
Także na gruncie prawa ziemskiego (szlacheckiego) nie rozwinął się początkowo świecki notariat publiczny. Mimo to, właśnie w tym systemie prawa dawnej Rzeczypospolitej, doszło do wykształcenia się zalążków funkcji, a przede wszystkim nazwy “rejent”, która w następnych stuleciach stała się synonimem terminu “notariusz”.
Cechujący okres staropolski brak zainteresowania władzy państwowej rozwojem świeckiego notariatu wynikał nie tylko z działania w Polsce notariuszy papieskich i cesarskich. Istotnym powodem było uzyskanie już od I połowy XIII w. wysokiej rangi dowodowej przez dokumenty władz świeckich oraz sądowych: dokument monarszy, starościński, sądu ziemskiego, a także władz i sądów ziemskich. Ewolucja prawa prywatnego przyniosła wzrost znaczenia prowadzonych przez szlacheckie sądy ziemskie i grodzkie ksiąg sądowych, które z czasem uzyskały charakter ksiąg publicznych. Wypis z ich treści, sporządzony i potwierdzony w sposób zgodny z prawem stanowił urzędowy dowód dokonania czynności prawnej i posiadał pierwszeństwo przed innymi środkami dowodowymi. Prowadzenie ksiąg należało do licznego grona sędziów, podsędków i pisarzy sądowych, nie mających jednak początkowo wiele wspólnego z funkcją notarialną. Istotę czynności stanowił bowiem wpis do księgi, a nie zeznanie przed upoważnioną osobą.
Rejent (regent) i rejentura (regentura). Wzrost znaczenia ksiąg sądowych, spowodowany rozwojem prawa hipotecznego, a zwłaszcza ustawą o zapisach z 1588 r., będącą jednym z najchwalebniejszych przykładów polskiego ustawodawstwa hipotecznego, wprowadziły zmiany w organizacji kancelarii prowadzącej księgi, sprzyjające rozwojowi notariatu świeckiego. Pod koniec XVI w. w kancelarii sądów szlacheckich wyodrębnionoregenturę (rejenturę) z jej przedstawicielem – regentem (rejentem). Pierwsza urzędowa wzmianka o regencie (rejencie) w kancelarii sądu grodzkiego pochodzi z 1601 r., wymieniają go także konstytucje (ustawy) sejmowe z XVII w. Wciąż jednak zajmował pozycję odmienną od notariusza publicznego, zbliżoną bardziej do wyspecjalizowanego urzędnika kancelarii sądowej. Stopniowo rosły wymagania co do kwalifikacji i wiedzy prawniczej rejentów, wyraźnie rosła także ich ranga i znaczenie.
Na potrzebę wprowadzenia do prawa polskiego świeckiego notariatu publicznego dobitnie zwracał uwagę w II połowie XV w., w “Memoriale o urządzeniu Rzeczypospolitej” jeden z najwybitniejszych pisarzy politycznych epoki Jan Ostroróg. Polscy królowie ingerowali jednak w sprawy notariatu tylko na terenach, na których dominował protestantyzm. I tak, prawo wyboru notariuszy uzyskały od Stefana Batorego oraz Zygmunta III sejmy w Inflantach oraz Prusach.
Upadek Rzeczypospolitej w rezultacie kolejnych rozbiorów, dokonanych przez sąsiednie mocarstwa Rosji, Austrii i Prus w latach 1772, 1793 oraz 1795, przerwał dotychczasową ewolucję systemu prawa, uniemożliwiając dalszy proces przekształcania się rejentów w kancelariach sądowych w notariuszy publicznych.
